Dizionario piemontese/d

Da Tempo di Riforma.

Ritorno


D

  • Danno (sm): dann, dani, darmagi, guast, mal, pregiudissi, dëscàpit.
  • Dappertutto (avv): daspërtut, dapërtut.
  • Dapprima (avv.): tut sùbit, për prim, për prima còsa, compensa.
  • Dare il nome al battesimo: buté nòm; darsi da fare: Deje n'andi.
  • Dato (sm): indicassion, dreta, drita. dàit, nossion, informassion; dato di fatto: element; (agg.) dàit, consignà, afidà; dato che: convnù che, dit che, dàit che; sicoma. dati anagrafici: nòm e cognòm.
  • Davanti (avv. e prep.): dë 'dnans, dnans, danans, ëdnans, prima, anans, davanti; (s) dnans, dë 'dnans, davanti.
  • Davanzale (sm): scòss, arbòrd.
  • Davvero (avv.): për da bon, da bon, sël sério, sensa schers.
  • Decalogo (sm): Ij Des Comandament, Decàlog.
  • Debole (agg.) dèbol, sensa fòrse, fiach, fiap, mòl, moanciù, patamòla, splufrì, meusi, smìngol.
  • Debolezza (sf): debolëssa, fiaca, strachità.
  • Decapitare (vt): tajé la testa, decapité, tajé ‘l còl, decolé; (fam.) scursé.
  • Decretare (vt): ordiné, decreté, stabilì, deliberé, proclamé, promulghé, emané.
  • Decreto (sm): decret, ordinansa, provediment, edìt, comand, òrdin, precet, crija, band.
  • Del tutto: d'àutut.
  • Deliziare (vt): delissié, argiojì, argiovisé, arfëstié, ten-e alégher.
  • Delizioso (agg.): delissios, squisì, piasos, grassios.
  • Deludere (vt):delude, dé na delusion, manch ‘d paròla, pijé an gir, mincioné, tradì.
  • Delusione (sf): delusion, disangani.
  • Denominare (vt): buté nòm.
  • Dentro (avv.): drinta, andrinta, drint, drin, andrin, dentra; (prep.) ant, an.
  • Derivare: arfesse, derivé, vnì 'd conseguensa.
  • Descrivere (vt): dëscrive, spieghé, dissegné, mostré, figuré.
  • Desiderare (vt): desideré, aveèj l'anvìa, avèj piasì d'avèj; sustè, lenghì; desiderare ardentemente: susté, susnì, susné.
  • Desolato (agg.) (leugh) dëspopolà, dzabità, sensa gnun, bandonà, desert.
  • Desolazione (sf): (squallore) miseria, desolassion, dolor, sagrin; (luogo) desert, leugh bandonà (dzabità), desert.
  • Detenere (vt):deten-e, dëtnì, ten-e, avèj.
  • Determinare (vt): determiné, stabilì, fissé ij termo, definì, fissé ij termo, definì, precisé, esse motiv; esse càusa, pijé na decision, ven-e a la determinassion.
  • Destra (sf): (parte destra) drita; (mano destra) drita, man drita.
  • Dettagliare (vt): dé ij particolar, dé ‘l detaj, precisé, detajé, particolarisé.
  • Dettagliatamente (avv.): an detaj.
  • Dettaglio (sm): detaj, particolar, mnù; al minuto: al detaj.
  • Diamine!: Diane!
  • Dichiarare: afermé, fortì, testé, diciaré, declaré, confëssé.
  • Dietro: da press, da press, apress, darera.
  • Difatti: An efet.
  • Difendere (vt): difende, dësfende, paré, vardé, guardé, guerné, cudì, giuté; difendere qualcuno: tnì le part a un, pijé le part.
  • Difesa (sf): difèisa, difensiva, protession, arpar.
  • Difetto (sm): difet; grosso difetto: difetass.
  • Diffamare (vt): sparlé, dëscredité, difamé, maligné.
  • Diffamazione (sf): difamassion, maldicensa.
  • Differenza (sf): diferensa, diversità; (non discriminare) fé gnun-e diferense.
  • Difficile (agg.): difìcil. malfé. [mi è difficile di: i l’hai malfé ëd...].
  • Diffondere (vt): spantié [spantié la neuva]; sparpajé, sbardié [sbardié la vos]; spataré, propaghé; (vr) spantiesse.
  • Digiunare (vi): digiuné, fé digiun, sté giun; [rumpe ‘l giun]; (fig.) fé sensa, sté sensa.
  • Digiuno (sm): digiun, giun; (a digiuno) a digiun, a giun, a stòmi veuid; (fig.) sensa, veuid.
  • Digrignare (vt): argrigné, grinsé, rissé, arviré; (i denti) mostré, rissé, argrigné (ij dent).
  • Diluvio (sm): diluvi.
  • Diminuire (vt): minojé.
  • Dio (sm): Dé, Dio, Nosgnor. Dio ci difenda: Dio guarda! A Dio piacendo, se Dio vorrà: Se Dio veul; Dio veuja! Nosgnor veuja! Dio non voglia! Guaja mai!
  • Dipendere (sm): dipende, esse sota, esse sota padron, (derivare) arfesse, derivé, vnì 'd conseguensa; (gramm) dipende, subordiné.
  • Dire: (v.) dì, parlé, conté, ciamé, recité; dire brevemente: dì curt; dire di no: dì chë 'd nò; .dire di sì: dì chë 'd sì; aver da dire (criticare) avèj da dì con un; dire messa: dì mëssa; per sentito dire: për sentì dì; dica! senta! ch’a disa! ch’a senta! dirsi: (vr) disse; (si dice, corre voce): as dis; (sm) dì, parlé, dita, conta.
  • Dirigere (vt): comandé, dirige, guidé; (indirizzare) adressé, ponté, drissé, volté, andé vers.
  • Dirimpetto: (avv) an facia, ën facia, dnans, danans; (agg.) ch'a sta an facia (dnans).
  • Disastro (sm): disastr, dësastr, dësgrassia, maleur.
  • Disastroso (ag): disastros.
  • Discendente (sm ag): ch'a ven da, fieul ëd, nò da, dissendent.
  • Discernere: serne, disserne, distingue, conòsse, vëdde, s-ciairé.
  • Discernimento: cognission, criteri, disserniment, giudissi, discression.
  • Discesa (sf): calà, pendìa, dissèisa, ël calé.
  • Discreto: (di numero) passabil.
  • Discutere (vt): discute, debate, questioné, disputé, fé pasqué.
  • Disdire (vt): (cambiare opinione) cambié le paròle.
  • Disfare (vi): dësfé, dësblé, ruviné, dëstrùe, sbate giù, demolì, guasté, vasté.
  • Disfatto (ag): (pp) dësblà; (agg) dësfàit, ruvinà, rot, a tòch.
  • Disfatta: (sf) dirota, dërota, rota, dësfàita.
  • Disfunzione (sf): dësfonsion, disfunsion.
  • Disgustare (vt); dësgusté, nausié, fé strì, fé scheur.
  • Disgusto (sm): dësgust, dëspiasì, nàusia, scheur, strì.
  • Disgustoso (ag) dësgustos, ch’a fà strì/scheur, ch’a dà la nàusia, da dé la nàusia.
  • Disinibito (ag): dësgenà.
  • Disparte: mettere in disparte: buté da part.
  • Dispensare (vt): dispensé.
  • Disperso (agg.): sperdù; (smarrito) spers, dëspers, sbërgeiirà.
  • Dissipare (vt) sperde, dësperde, dësparpajé, sgairé, sgheiré, dissipé, (fam.) fé pra net.
  • Disperare (vi): disperé, dësperé, dësasperé, perde la speransa, dzanimesse, disanimesse; (vr) disperesse.
  • Disperato (agg. e part. pass): disperà; (in caso estremo) a la disperà; [un cas disperà].
  • Disperazione (sf): disperassion, dësasperassion.
  • Disperdere (vt): sperde, dësperde; (scacciare, spaventare per mettere in fuga, incalzare per disperdere, mettere in fuga); sbërgiairé, dësbergiairé, s-ciampairé, paré vìa; (sciupare) sgairé.
  • Dispiacere (sm): dëspiasì, sagrin, pen-a, rinchërsiment, rincressiment, crussi, dësgust; (vt) dëspiase, dëspiasèj; (provare dispiacere) rinchërse, ringreté, regreté; quanto mi dispiace! S’am rincrèss!
  • Dispiegare (vt): dëspieghé, dësdobié, dëstende, slarghé; (aprire pacchi, ecc.) dësvertojé, dëslupé, dëstervojé.
  • Disputa (sf): discussion, question, disputa, debat, polémica, ciacòt.
  • Dissetare (vt): pasié la sèit, gavé la sèit, dësalteré.
  • Dissipare (le proprie sostanze): sbardé tut.
  • Dissoluto: [Darsi a vita dissoluta: Abandonesse ai vissi e a jë strasòrdin].
  • Distante (ag) distant, lontan, leugn, lògn, dëscòst.
  • Distare (vi): esse distant, esse dëscost, esse lontan.
  • Distinguere (vt): dësserne, serne, distingue, diferensié, fé diferensa, arconòsse, specifiché; (contrassegnare) marché; (vr) diferensiesse, fé na distinsion.
  • Distinzione (sf): distinsion.
  • Distogliere (vt): dëstorné, dësnandié, gavé da ‘n ment, svarié, dëstrae, dëscoragé.
  • Distrarre (vt): svarié, dëstrae, pensé a d’àutr, dëstorné, dësnandié, (divertire) amusé, diverte, divertì.
  • Distrattamente (av): da svantà, con la testa ant le nìvole, da distrat, da svagà.
  • Distratto (ag): distrat, svantà, svagà, dzatent, ancantà.
  • Distrazione (sm): distrassion, svantarìa, disatension, diversiv, divertiment.
  • Distruggere (vt): dëstrue (p.p. dëstruì), abimé, dësblé, dësfé, fracassé, ruiné, demolì, crasé, anienté, dësterminé, scancelé, droché, devasté, spiané, spërfondé, guasté, vasté, buté a bzach.
  • Diventare (vt): vnì, dventé, fesse; diventare famoso: pijé favor.
  • Diversamente (av): divers, se 'd nò, se dë s' nò, altrimenti, diversament, se divers, diferent, diferentement.
  • Divezzare (vt): dëscostumé, dzabitué, disabitué; (spoppare) dëspupé, sëvré, gavé la pupa, gavé ‘l làit.
  • Diversi: vaire.
  • Dividere, distribuire: fé le part.
  • Documento (sm): document. papé, strument, carta.
  • Dolcemente (avv.): dosman.
  • Domandare (vt): ciamé, fé domanda, domandé, fé na domanda, interoghé, preghé, supliché.
  • Domani: doman.
  • Domare (vt): domëstié, domé, dominé; (di popoli o persone) sogioghé, dominé; (fig.) pasié, andossì, buté al pass; (un incendio) dëstissé, smorté, dësmorté.
  • Domenica delle Palme: Dumìnica dla Ramolìva.
  • Dominare (vt): dominé, comandé, fé da padron.
  • Dominio (sm): domini, dominassion.
  • Donde (avv.): dond, donda.
  • Dopo: apress, dòp.[regge "a": "Ël prim dòp a tanti agn", "...E mi dòp a tant temp i l’hai tante ròbe da dì "].
  • Dopo mezzogiorno: press mesdì, dòp mesdì.
  • Dopodomani: passadoman.
  • Dopotutto: dòp-tut, a la finitiva, an definitiva, a la fin.
  • Dormendo: (ger) (an) durmenda.
  • Dormire: deurme, durmì, dreume, drumì, andurmisse, arposé, fé 'l seugn, sgnaché 'n seugn, ansopisse, cugesse, pijé seugn, fé la nana, fé nana-naneta.
  • Dormita: durmìa, durmià, durmiada, seugn, sugnèt, plucada.
  • Dormito: (pp) durmì.
  • Dov'é... ? Ant'é ch'a l'é... ?
  • Dove: andoa, anté [Anté ch'it vas (dove vai?)].
  • Dovere, v. dovej. avèj da… andé [quando è seguito da un participio passato nelle terze persone singolari e plurali, es. Sto travaj a va fàit con atension].
  • Dovunque: (avv.) daspërtut, përtut, a-i fà pa andova, dontsëssìa; (prima del verbo) tut andoa, daspërtut, andova.
  • Drenaggio (sm): drenagi.
  • Drenare (vi): drené, drainé.
  • Dubbio (sm) dubi, dùbit, sospet; senza dubbi: sensa dubi; senza dubbio: pa privo; [Pa privo ch'im ëstraca = nessun pericolo che mi stanchi]; pa privo che Turin a l'é un dij cas pì 'nteressant.
  • Dubitare (vi): dubité, avèj ëd dubi, esse an dùbit, esse antërdoà, tëmme, sospeté.
  • Dunque (cong.): donch, adonch, donca, doncra, alora, për sòn, për lòn, për lolì.
  • Durante (prep.) durant, antant che, ant ël mentre, antramente, mentre, pendent, al longh...
  • Durare (vi): duré; resiste; seguité; continué.
  • Durezza (sf): durëssa, consistensa, resistensa; (fig.) rudiëssa, severità.
  • Duro (agg.) dur, resistent, consistent, (fig.) rudi, sever, dur, rigid.